Historia filozofii po góralsku

Nie wiem, czy bywa tak, że czytając książki ludzie zaśmiewają się do rozpuku? Zamyślać się, wzruszać, zainteresować – ok ale zaśmiewać się, czyli reagować tak, jak się reaguje na dobry dowcip? Mnie się tak zdarzyło kilka razy podczas lektury tej znakomitej książki ks. Józefa Tischnera. Zupełny przypadek sprawił, że niedawno po nią sięgnąłem. O jej istnieniu i narracyjnym koncepcie wiedziałem od dawna ale jakoś nigdy nie było okazji, aby ją przeczytać.

Książka zdecydowanie nie jest jakimś rodzajem literackiego żartu. Jest – jak głosi tytuł – sprawnie i merytorycznie opowiedzianą historią filozofii starożytnej od samego początku do Arystotelesa włącznie. Dla porządku przypomnę, że Tischner osadza tę opowieść w górach – naszych, polskich. Wszyscy starożytni myśliciele są więc z pochodzenia góralami, mają swojskie imiona, przydomki lub nazwiska. Gwara, którą narrator i bohaterowie operują, stanowi dla niewprawionego czytelnika duże wyzwanie ale daje się radę, naprawdę. Język i ludowa obyczajowość okazują się niezwykle plastyczną formą przekazu treści, które z samej swej natury są trudne i nudne. Czytając opasłe tomy „Historii filozofii” Władysława Tatarkiewicza trudno liczyć na emocje podobne do tych, które daje czytelnikom Tischner. Historia intelektualnych zmagań z tym, co było na początku, osadzona w kulturowych realiach góralskich, staje się bardzo bliska, wciągająca, a przede wszystkim – zrozumiała. Mistrzowska pedagogika Tischnera objawia się w niezwykłej łatwości i jasności, z jaką rozpisuje on na proste role różne osobliwe czasem poglądy starożytnych filozofów. Prostota góralskich toków myślowych, oddana nie tylko autentyczną gwarą ale i świetną otoczką topograficzno – religijno – społeczną, wybrzmiewa bardzo wiarygodnie. Mało tego – antyczne poglądy w góralskim ujęciu wydają się szczególnie bliskie życiu, wydają się prawdziwe! Filozofia w wersji po góralsku wydaje się czymś egzystencjalnie bliskim (osobiście żałuję, że takie dzieło nie powstało – jak na razie – w gwarze śląskiej). Przykłady, jakimi Tischner ilustruje filozoficzne tezy, są bardzo czytelne, a nierzadko także – jak to wyżej wspomniałem – bardzo dowcipne. Przykładów nie przytaczam, bo efekt ich oddziaływania jest ściśle powiązany w kontekstem.

Jest w tej książce sporo dodatków, które wykraczają poza metodyczny wykład filozofii. Nie znam szczegółów ale obstawiam, że przynajmniej część imion, przydomków i nazwisk góralskich mędroli („mędrol” – po góralsku „filozof”) ma jakąś unikalną genezę. Może są to nawiązania do znanych autorowi rdzennych mieszkańców tamtych krain, a może pod płaszczykiem imion i nazwisk dyskretnie skrywa jakieś znaczące dla filozofii postacie? W niejednym miejscu daje Tischner świadectwo znajomości kultury góralskiej, obyczajów, muzyki, gry na instrumentach – tę książkę można by też czytać, może trochę wbrew woli autora, jako błyskotliwy esej etnograficzno – kulturoznawczy. Ważną warstwą narracji o początkach starożytnej filozofii jest warstwa religijna. Chrześcijaństwo, zwłaszcza w wariancie parafialno – katolickim, wtedy przecież nieobecne, stanowi u Tischnera doskonałe tło, a czasem wręcz komponent narracji. Tales na przykład, czyli naprawdę Stasek Nędza z Pardałówki, odkrył swoje słynne twierdzenie podczas budowy wieży kościelnej w mieście (prawdopodobnie w Nowym Targu). Góralskie mądrości wydają się lokalne i ludowe ale ich przesłanie, zgodnie z zamysłem ich twórców, jest zdecydowanie ponadlokalne i dobrze trafia do wrażliwości współczesnych – zadbał o to jeden z największych umysłów naszych czasów, ks. prof. Józef Tischner.

Historia filozofii po góralsku to lektura uzupełniająca. Skutecznie odświeża wiedzę i uzupełnia ubytki wiedzy, którą posiadło się kiedyś. Ciekawy też jestem oddziaływania tej pozycji na umysły nieskażone wcześniej studium filozofii. Kultura logiczna i ład metodyczny narracji czyni z tej pozycji także dobry wstęp do poznania dorobku starożytnej filozofii i filozofii w ogóle.

Komentarze

  1. Maj 9, 2015

    Dorota Odpowiedz

    Czytalam to ale chyba siegne raz jeszcze…

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>