Organowa muzyka śląska (3)

Zdecydowanie nieodkrytym i w związku z tym mało jeszcze znanym obszarem naszego regionalnego dziedzictwa kulturowego jest muzyka organowa kompozytorów śląskich. Waldemar Krawiec, zabrzański organista – wirtuoz i pedagog, od lat popularyzuje tę właśnie muzykę, konsekwentnie zamieszczając w repertuarach swoich koncertów dzieła kompozytorów związanych z naszym regionem. Chodzi o organistów tutaj urodzonych lub tutaj pracujących i tworzących, w szczególności na przełomie XIX i XX w. Czasem są to utwory, które sam odnalazł lub przygotował do druku.

Od kilku lat nagrywa muzykę organową kompozytorów śląskich w sposób niejako programowy, realizując cykl nagraniowy w ramach statutowej działalności Fundacji „Organo pleno”. Najnowsza płyta, trzecia z kolei w ramach cyklu „Organowa muzyka śląska”, powstała w kościele parafialnym w Toszku. Na zabytkowych organach wrocławskiego organmistrza Moritza R. Müllera (1844) Waldemar Krawiec nagrał tam utwory kompozytorów związanych ze środowiskiem wrocławskim, działającymi w czasach, kiedy budowane były toszeckie organy lub nieco później. Chodzi o takich kompozytorów, jak Emil Nikiel, Moritz Brosig, Emanuel Adler, Heinrich Götze, Ernst Köhler, Adolph Hesse. Drugą grupą zarejestrowanych utworów są dzieła kompozytorów związanych z Toszkiem (Aleksandra Garbal, Hans Klaus Langer). Do płyty dołączona jest książeczka, w której sylwetki kompozytorów nagranej muzyki opisali m.in. ks. Franciszek Koenig, Sabina Olbrich – Szafraniec. Nagrania, w dniach 17 i 18 sierpnia 2017 r., dokonało profesjonalne studio Ars Sonora prowadzone przez Jakuba Garbacza.

Zarejestrowaną na płycie muzykę omówić można w kilku kategoriach. Są tam kompozycje obszerne, wieloczęściowe i utwory krótkie. Są też dzieła inspirowane muzyką innych kompozytorów (pieśniami lub dziełami Haydna czy Händla) oraz utwory w pełni autonomiczne bez cytatów i zapożyczeń. Jest wreszcie muzyka szeroko rozumianego romantyzmu, a także brzmienia zdecydowanie współczesne.

Niewątpliwie do największych gwiazd kompozytorskich śląskiej muzyki organowej należą Moritz Brosig oraz Adolph Hesse. Ich obszerne czteroczęściowe fantazje, nagrane na płycie, stanowią przykłady najlepszego warsztatu kompozytorskiego. Pod wieloma względami twórczość Brosiga i Hessego można uznać za typiczną dla muzyki organowej kompozytorów śląskich. Wykonując te utwory na toszeckich organach, sięgając niemal granic ich możliwości brzmieniowych, artysta udowodnił, że nawet tego rodzaju kompozycje, o charakterze zbliżonym do symfonicznego, mogą być z powodzeniem wykonywane na niewielkim instrumencie Moritza R. Müllera.

Ciekawą pozycję wśród zarejestrowanych utworów stanowią dwie kompozycje Ernsta Köhlera. Są to fantazje oparte na tematach dwóch znanych wariantów „Alleluja”: Haydna i Händla (z oratorium „Mesjasz”). Obydwa utwory zawierają obszerne zapożyczenia z pierwowzorów. Mamy tutaj jednak do czynienia nie tylko ze sztuką udanej transkrypcji popularnych dzieł orkiestrowych, ale także z oryginalnym działaniem twórczym. Obydwa utwory są bowiem rozbudowane o elementy własne, zupełnie niepowiązane z tytułowymi motywami „Alleluja”. W przypadku utworu opartego na motywach fragmentu oratorium Händla, kompozytor wzbogacił całość o część zupełnie odrębną, wstępną, autonomiczną (pod względem tonalnym i melodycznym) w stosunku do głównego motywu haendlowskiego.

Reprezentatywną dla dużej części muzyki organowej kompozytorów śląskich jest też twórczość Emanuela Adlera, Emila Nikiela oraz Heinricha Götze. Na płycie znalazły się niewielkich rozmiarów utwory użytkowe, oparte na motywach pieśni kościelnych. Są to preludia o charakterze sakralnym, posiadające przede wszystkim praktyczne zastosowanie liturgiczne, choć nie tylko. Ich rejestracja na niniejszej płycie pozwala odbiorcom wyobrazić sobie stylistkę muzyki użytkowej wykonywanej we wrocławskich kościołach na przełomie XIX i XX w.

Całkowicie odrębną estetycznie i formalnie grupę zaprezentowanych kompozycji stanowią utwory Aleksandry Garbal (Medytacja ze zbioru „Dwóch Medytacji na organy”) i Hansa Klausa Langera (Preludium z „Suity Liturgicznej”). Obydwoje kompozytorzy, związani z Toszkiem, wpisują się w szeroką formułę organowej muzyki śląskiej. Ich muzyka stanowi jednak przykład innego etapu rozwoju sztuki kompozytorskiej, wykraczającej poza system dur – moll, choć w przypadku kompozycji Aleksandry Garbal wyczuwalne jest jeszcze pewne centrum tonalne zaprezentowanego utworu. To, co łączy te dwie kompozycje z większością pozostałych, to inspiracje religijne, które były punktem wyjścia zarówno twórców toszeckich, jak i wrocławskich. Najbardziej nowoczesnym w odbiorze jest niewątpliwe utwór Langera, choć tutaj z kolei kompozytor dość konsekwentnie operuje imitacją prostego motywu opartego na tercji. Koncept ten, mimo swobody tonalnej utworu, porządkuje całość materiału muzycznego, nawet pod względem metrycznym. W odniesieniu do wykonawstwa tego typu kompozycji na organach z połowy XIX wieku siłą rzeczy ujawniają się pewnego rodzaju ograniczenia instrumentu. Muzyka współczesna Garbal czy Langera wymagałaby być może większej różnorodności i elastyczności brzmieniowej i dynamicznej, ale zasadnicze, zapisane w nutach lub omówione z kompozytorką zamysły dynamiczne, brzmieniowe czy artykulacyjne, zostały wiernie zachowane.

Zarówno płyta niniejsza (vol. 3) jak i dwie poprzednie, nagrane przez Waldemara Krawca w kościołach zabrzańskich (św. Wawrzyńca w Mikulczycach i św. Jana Chrzciciela w Biskupicach) oraz jeszcze inna płyta z muzyką organową kompozytorów śląskich, którą Waldemar Krawiec nagrał we współpracy z ośrodkiem opolskim, pokazują różnorodność i bogactwo tej muzyki. Te dzieła powstawały częściowo równolegle z twórczością symfoników francuskich (Franck, Widor, Vierne) czy takich artystów jak Rheinberger, Reger, Nowowiejski. Jest to niewątpliwie muzyka inna. Obejmuje niektóre elementy typowe dla stylistyki tej epoki (harmonika, forma) ale pogłębione analizy muzykologiczne, w tym także analizy porównawcze, bez trudu wykażą szereg różnic między muzyką organową części kompozytorów śląskich, a dziełami współczesnych im twórców europejskich. Nagrania Waldemara Krawca otwierają szereg możliwości nie tylko jednak przed muzykologami, ale przede wszystkim przed miłośnikami kultury śląskiej. Rodzima muzyka organowa była dotychczas jej komponentem zdecydowanie mniej znanym, ale w tej chwili, dzięki nagraniom Waldemara Krawca, pojawia się wreszcie możliwość jej szerszej recepcji. Wsparciem w tych procesach są także przygotowywane do każdego z wydań książeczki z informacjami o poszczególnych kompozytorach oraz o poszczególnych organach. Kolejne nagrania planowane są w kolejnych latach.

Aby nabyć płytę trzeba napisać na adres: fundacjaorganopleno@gmail.com.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>